تأمین دارو و تجهیزات پزشکی دیگر صرفاً به میزان تولید کارخانهها یا ظرفیت انبارهای دارویی وابسته نیست. در سالهای اخیر، مسیر حرکت یک محصول پزشکی از محل تولید تا بیمارستان و داروخانه به یکی از بخشهای مهم زنجیره سلامت تبدیل شده است؛ مسیری که ممکن است از چند کشور عبور کند و در هر مرحله با چالشهایی مانند محدودیتهای تجاری، تغییر مسیرهای حملونقل، کنترل دما، گمرک و تأخیرهای لجستیکی روبهرو شود.
گزارش تازه سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) درباره زنجیره تأمین محصولات پزشکی در اتحادیه اروپا نیز نشان میدهد که وابستگیهای بینالمللی، تمرکز تولید برخی مواد اولیه و پیچیدهتر شدن شبکه تولید و توزیع، آسیبپذیری زنجیره تأمین محصولات پزشکی را افزایش داده است. این گزارش بر ضرورت شناخت بهتر مسیرهای تأمین، شناسایی نقاط آسیبپذیر و تقویت همکاریهای بینالمللی تأکید دارد.
در چنین شرایطی، حملونقل دیگر یک مرحله فرعی در فرآیند تأمین دارو نیست؛ بلکه بخشی از زنجیرهای است که کوچکترین اختلال در آن میتواند زمان دسترسی به یک محصول پزشکی را افزایش دهد.
یک دارو ممکن است پیش از رسیدن به بیمار از چند کشور عبور کند
تصور رایج این است که دارو در یک کارخانه تولید و سپس به کشور مقصد ارسال میشود. اما زنجیره واقعی تولید و توزیع دارو میتواند بسیار پیچیدهتر باشد.
مواد اولیه ممکن است از یک کشور تأمین شود، تولید ماده مؤثره در کشور دیگری انجام گیرد، محصول نهایی در نقطهای دیگر تولید یا بستهبندی شود و در نهایت از طریق شبکههای حملونقل بینالمللی به بازار مصرف برسد.
همین وابستگی چندلایه باعث شده است که سازمانهای بینالمللی، موضوع تابآوری زنجیره تأمین پزشکی را جدیتر دنبال کنند. OECD در گزارش جدید خود تأکید کرده است که کمبود برخی محصولات پزشکی در کشورهای اروپایی طی سالهای گذشته بیشتر و طولانیتر شده و بخشی از این مشکل به آسیبپذیریهای ساختاری زنجیره تأمین و وابستگی به تولیدکنندگان و تأمینکنندگان خارجی مربوط است.
بنابراین زمانی که درباره تأمین دارو صحبت میکنیم، موضوع فقط «تولید» نیست؛ انتقال محصول در زمان مناسب و با شرایط مناسب نیز اهمیت دارد.
چرا برای بعضی محصولات پزشکی، سرعت حمل اهمیت بیشتری دارد؟
همه کالاهای پزشکی شرایط یکسانی ندارند. برخی داروها، واکسنها، نمونههای آزمایشگاهی و مواد بیولوژیک ممکن است به زمان، دما یا شرایط حمل مشخصی وابسته باشند.
برای مثال، سازمان جهانی بهداشت در دستورالعمل جدید خود درباره حمل بینالمللی واکسنها اعلام کرده است که حفظ دمای موردنیاز در طول مسیر یکی از چالشهای مهم حمل این محصولات است و حمل هوایی همچنان یکی از روشهای اصلی انتقال بینالمللی واکسنها محسوب میشود.
در چنین شرایطی، انتخاب روش حمل فقط بر اساس هزینه انجام نمیشود. زمان رسیدن محموله، امکان کنترل شرایط محیطی، نوع بستهبندی و هماهنگی میان فرستنده، شرکت حمل، فرودگاه، گمرک و گیرنده نیز اهمیت پیدا میکند.
به همین دلیل، فریت بار هوایی در برخی مسیرهای بینالمللی میتواند بهعنوان یکی از گزینههای انتقال سریع محموله مطرح باشد؛ البته نوع کالا و مقررات مربوط به آن باید پیش از ارسال بررسی شود.
نمونههای آزمایشگاهی؛ محمولههایی که نمیتوان مانند یک بسته معمولی ارسال کرد
اهمیت حملونقل در حوزه پزشکی فقط به دارو محدود نمیشود. نمونههای آزمایشگاهی و مواد بیولوژیک نیز بخش دیگری از این زنجیره هستند.
سازمان جهانی بهداشت در نسخه ۲۰۲۵–۲۰۲۶ راهنمای حمل مواد عفونی، مقررات مربوط به طبقهبندی، بستهبندی، علامتگذاری، برچسبگذاری، مستندسازی و شرایط دمایی این محمولهها را تشریح کرده است. این راهنما برای آزمایشگاهها، مراکز بهداشت عمومی، شرکتهای لجستیکی و سایر فعالان این زنجیره تهیه شده و بر آموزش افراد و مدیریت ریسک نیز تأکید دارد.
این موضوع نشان میدهد که انتقال یک محموله پزشکی بین دو کشور را نمیتوان صرفاً به تحویل بسته به شرکت حمل محدود کرد. نوع کالا، مقررات کشور مبدأ و مقصد، نحوه بستهبندی و اسناد موردنیاز میتوانند بر فرآیند حمل تأثیر بگذارند.
اروپا به دنبال مقاومتر کردن زنجیره تأمین پزشکی است
بحث درباره زنجیره تأمین پزشکی در اروپا تنها به گزارشهای کارشناسی محدود نشده است. کمیسیون اروپا در سال ۲۰۲۶ نیز برنامههایی را برای تقویت ظرفیت تولید و آمادگی در برابر بحرانهای سلامت دنبال کرده است.
یکی از این اقدامات، برنامه RAMP UP است که با هدف تقویت ظرفیت تولید واکسنها، درمانها، تستهای تشخیصی، تجهیزات حفاظت فردی و سایر تجهیزات پزشکی در شرایط بحرانی راهاندازی شده است. کمیسیون اروپا همچنین بر اهمیت شناخت ظرفیتهای تولید و بهبود هماهنگی میان تولیدکنندگان و سایر بازیگران زنجیره تأمین تأکید کرده است.
در کنار تولید، موضوع ذخیرهسازی و توزیع نیز اهمیت دارد. کمیسیون اروپا اعلام کرده است که در چارچوب فعالیتهای HERA، نیازهای مربوط به حملونقل، ذخیرهسازی و توزیع محصولات پزشکی در اتحادیه اروپا بررسی میشود تا نقاط گلوگاهی که ممکن است واکنش سریع در زمان بحران را با مشکل مواجه کنند، شناسایی شوند.
به بیان ساده، حتی اگر یک کشور ذخیره کافی از یک محصول پزشکی داشته باشد، در صورت وجود مشکل در مسیر انتقال و توزیع، دسترسی سریع به آن محصول همچنان میتواند با چالش مواجه شود.
سوئیس؛ جایی که شرایط حمل دارو اهمیت ویژهای پیدا میکند
سوئیس یکی از نمونههایی است که نشان میدهد حملونقل محصولات پزشکی باید متناسب با ماهیت کالا انجام شود. در زنجیره تأمین دارویی، تنها رساندن محموله به مقصد کافی نیست و شرایط نگهداری و انتقال نیز اهمیت دارد.
برای کسبوکارها و مجموعههایی که نیاز به انتقال کالاهای مجاز، تجهیزات یا محمولههای تجاری مرتبط با حوزه سلامت به این کشور دارند، شناخت فرآیند حمل بینالمللی و الزامات مقصد اهمیت زیادی دارد. در چنین شرایطی، حمل بار به سوئیس بخشی از فرآیند لجستیکی است که باید با توجه به نوع محموله، روش حمل و مقررات مقصد برنامهریزی شود.
نکته مهم این است که الزامات مربوط به دارو یا مواد پزشکی را نمیتوان به سایر کالاها تعمیم داد و هر محموله باید بر اساس ماهیت و مقررات مربوط به خود بررسی شود.
فنلاند و اهمیت آمادگی در برابر اختلالات زنجیره تأمین
در شمال اروپا نیز موضوع امنیت تأمین محصولات دارویی مورد توجه قرار گرفته است. فنلاند سالهاست از سازوکار ذخیرهسازی اجباری برخی داروها استفاده میکند و سیاستهای این کشور بخشی از رویکرد گستردهتر برای حفظ دسترسی به محصولات ضروری در شرایط اختلال است.
این رویکرد نشان میدهد که امنیت دارویی فقط به تولید وابسته نیست و موضوعاتی مانند ذخیرهسازی، توزیع و دسترسی سریع نیز در کنار آن اهمیت دارند.
در چنین شبکهای، زمانی که یک محموله باید از مبدأ خارج از اروپا به مقصد برسد، انتخاب مسیر و روش حمل اهمیت بیشتری پیدا میکند. برای محمولههای تجاری و مجاز، بررسی گزینههای حمل بار به فنلاند میتواند یکی از مراحل برنامهریزی زنجیره لجستیکی باشد.
آیا حملونقل هوایی همیشه انتخاب اول است؟
پاسخ این سؤال برای همه محمولهها یکسان نیست.
حمل هوایی معمولاً زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که زمان، ارزش کالا یا حساسیت محموله نقش تعیینکنندهای داشته باشد. در مقابل، برای برخی کالاهای حجیم یا محمولههایی که محدودیت زمانی کمتری دارند، روشهای دیگر حملونقل ممکن است از نظر اقتصادی یا عملیاتی مناسبتر باشند.
در حوزه پزشکی نیز شرایط محصول تعیینکننده است. یک تجهیز پزشکی بزرگ، یک محموله دارویی حساس به دما و یک نمونه آزمایشگاهی الزاماً نباید با یک روش حمل شوند.
به همین دلیل، انتخاب روش حمل باید پس از بررسی نوع کالا، وزن و حجم، زمان موردنیاز، شرایط نگهداری، مقررات مبدأ و مقصد و الزامات گمرکی انجام شود.
زنجیره سلامت فقط در بیمارستان ساخته نمیشود
تصویری که از نظام سلامت داریم معمولاً به پزشک، بیمارستان، آزمایشگاه و داروخانه محدود میشود؛ اما پشت این شبکه، زنجیرهای گسترده از تولیدکنندگان، تأمینکنندگان، شرکتهای حملونقل، فرودگاهها، گمرکها، انبارها و مراکز توزیع فعالیت میکنند.
گزارش OECD نیز دقیقاً بر همین پیچیدگی تأکید دارد و پیشنهاد میکند کشورها شناخت دقیقتری از مسیرهای تأمین و نقاط آسیبپذیر زنجیره محصولات پزشکی داشته باشند.
در واقع، زمانی که یک بیمار داروی موردنیاز خود را از داروخانه دریافت میکند، آخرین مرحله یک زنجیره بسیار طولانی را میبیند؛ زنجیرهای که ممکن است از چندین کشور و چندین شیوه حملونقل عبور کرده باشد.
از همین منظر، حملونقل بینالمللی را میتوان یکی از حلقههای کمتر دیدهشده اما مهم زنجیره سلامت دانست؛ حلقهای که در شرایط عادی شاید کمتر مورد توجه قرار گیرد، اما هنگام ایجاد اختلال، اهمیت آن سریعتر آشکار میشود.
جمعبندی
تحولات سال ۲۰۲۶ نشان میدهد که کشورها و نهادهای بینالمللی بیش از گذشته به موضوع تابآوری زنجیره تأمین دارو و تجهیزات پزشکی توجه دارند. افزایش وابستگی میان تولیدکنندگان، تأمینکنندگان و بازارهای مختلف باعث شده است که تولید، ذخیرهسازی، توزیع و حملونقل دیگر موضوعاتی جدا از یکدیگر نباشند.
از سوی دیگر، مقررات تخصصی برای انتقال مواد بیولوژیک و محصولات حساس نشان میدهد که حمل برخی محمولههای پزشکی نیازمند برنامهریزی و رعایت الزامات مشخص است.
در نهایت، رسیدن یک محصول پزشکی از نقطه تولید به محل مصرف، یک مسیر ساده و مستقیم نیست. پشت هر محموله، مجموعهای از تصمیمها درباره روش حمل، زمانبندی، بستهبندی، شرایط نگهداری، اسناد و مقررات وجود دارد؛ موضوعی که اهمیت حملونقل بینالمللی را در زنجیره جهانی سلامت بیش از گذشته نشان میدهد.
دکتر حصارکی، پزشک متخصص و پژوهشگر حوزه سلامت و پزشکی، با بیش از ۱۵ سال تجربه حرفهای در درمان بیماران، آموزش پزشکی و پژوهشهای علمی، به عنوان یکی از منابع معتبر و قابل اعتماد در حوزه سلامت شناخته میشود. دکتر حصارکی همواره تلاش کرده است با انتشار مقالات علمی، راهنماییهای پزشکی و مطالب آموزشی، دانش پزشکی را به زبان ساده و قابل فهم برای عموم مردم ارائه دهد.
تخصص و زمینه فعالیت
پزشکی عمومی و تخصصی با تمرکز بر پیشگیری و درمان بیماریها
پژوهش و نگارش مقالات علمی و آموزشی پزشکی
آموزش و مشاوره سلامت به بیماران و جامعه
ارائه تحلیلها و مطالب بهروز در حوزه پزشکی و سلامت
تجربه حرفهای
دکتر حصارکی طی سالها فعالیت خود در مطب، بیمارستانها و مراکز تحقیقاتی، تجارب گستردهای در مراقبتهای بالینی، تشخیص بیماریها و آموزش پزشکی کسب کرده است. مقالات و مطالب آموزشی او در مجلات معتبر علمی و پلتفرمهای پزشکی منتشر شده و همواره با تکیه بر منابع علمی معتبر و استانداردهای پزشکی تهیه میشوند.
اعتبار و رویکرد حرفهای
تمامی مطالب منتشر شده توسط دکتر حصارکی بر پایه شواهد علمی، مطالعات معتبر و تجربه بالینی تهیه میشوند. او با رعایت استانداردهای اخلاق حرفهای پزشکی و اصول دقیق علمی، همواره اطلاعاتی قابل اعتماد و معتبر در اختیار خوانندگان قرار میدهد.
ارتباط با نویسنده
خوانندگان میتوانند پرسشها، نظرات و پیشنهادات خود را مستقیماً با دکتر حصارکی از طریق ایمیل dr.hesarki@drhesarki.ir در میان بگذارند.
دکتر حصارکی – همراه مطمئن شما در مسیر سلامت و دانش پزشکی.
Leave a Reply